Hà Nội, ngày 10/4/2026 – Bộ Tài nguyên và Môi trường vừa công bố báo cáo "Hiện trạng chất lượng nước sinh hoạt khu vực nông thôn Việt Nam giai đoạn 2024 – 2025", dựa trên kết quả lấy mẫu và phân tích tại 63 tỉnh, thành trên cả nước. Những con số trong báo cáo đang gióng lên hồi chuông báo động: chất lượng nước sinh hoạt của người dân nông thôn đang ở mức đáng báo động.

1. Thực trạng đáng lo ngại

Theo báo cáo, trong tổng số 4.200 mẫu nước được lấy từ các nguồn cấp chính (nước giếng khoan, giếng đào, nước mưa, nước sông, suối, ao, hồ), có tới 79,6% mẫu không đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt theo QCVN 01-1:2018/BYT.

Các chỉ số vi phạm chính bao gồm:

• Ô nhiễm vi sinh: 67% mẫu có coliform vượt ngưỡng, trong đó 23% mẫu có E.coli – vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy, tả, lỵ. Tình trạng này phổ biến nhất tại các tỉnh Đồng bằng sông Hồng (Thái Bình, Nam Định, Hà Nam), Đồng bằng sông Cửu Long (An Giang, Đồng Tháp, Long An) và một số tỉnh miền núi phía Bắc (Hà Giang, Cao Bằng, Sơn La).

• Ô nhiễm asen (thạch tín): 18% mẫu có hàm lượng asen vượt ngưỡng cho phép (từ 0,05 – 0,5 mg/L, trong khi tiêu chuẩn là 0,01 mg/L). Nhiễm asen tập trung tại các tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng, đặc biệt là Hà Nội (các huyện Thường Tín, Phú Xuyên, Ứng Hòa), Hưng Yên, Hà Nam.

• Ô nhiễm sắt và mangan: 54% mẫu vượt ngưỡng sắt (trên 0,5 mg/L), khiến nước có màu vàng, mùi tanh, gây ố quần áo và hư hỏng thiết bị vệ sinh. Các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như Thái Nguyên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Yên Bái bị ảnh hưởng nặng nhất.

• Ô nhiễm nitrat (NO₃⁻): 12% mẫu nước giếng nông có nitrat vượt ngưỡng (trên 50 mg/L), nguyên nhân chủ yếu do phân bón hóa học và nước thải chăn nuôi thấm xuống tầng nước ngầm. Tình trạng này nghiêm trọng tại các vùng chuyên canh rau màu như Đà Lạt (Lâm Đồng), Bắc Ninh, Bắc Giang.

2. Nguyên nhân từ đâu?

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hùng – Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, có 4 nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt nông thôn:

• Hạ tầng cấp nước thiếu và yếu: Hiện nay, mới chỉ có khoảng 45% dân số nông thôn được tiếp cận nước sạch từ các nhà máy nước tập trung. Số còn lại vẫn phải dùng nước giếng, nước mưa, nước sông, ao, hồ không qua xử lý hoặc xử lý thô sơ.

• Ô nhiễm từ chăn nuôi và phân bón: Hơn 70% hộ chăn nuôi nhỏ lẻ chưa có hệ thống xử lý chất thải, phân và nước tiểu thấm trực tiếp xuống đất, theo nước mưa chảy vào nguồn nước. Bên cạnh đó, việc sử dụng quá mức phân đạm (urê, NPK) khiến nitrat ngấm sâu vào tầng nước ngầm.

• Nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý: 90% nước thải sinh hoạt (từ nhà tắm, nhà bếp, bồn cầu) tại nông thôn được thải trực tiếp ra ao, hồ, kênh mương, sông suối mà không qua bất kỳ công đoạn xử lý nào.

• Khai thác nước ngầm quá mức: Hạ thấp mực nước ngầm khiến các tầng đất chứa asen, sắt, mangan bị xáo trộn, giải phóng kim loại nặng vào nguồn nước.

3. Hệ lụy sức khỏe đang gia tăng

Cục Quản lý Môi trường Y tế (Bộ Y tế) ghi nhận, trong 2 năm qua (2024 – 2025), các bệnh liên quan đến nguồn nước bẩn tại khu vực nông thôn có xu hướng gia tăng đáng kể:

• Bệnh đường tiêu hóa: 1,2 triệu ca mắc tiêu chảy, tả, lỵ, thương hàn, viêm gan A – tăng 22% so với giai đoạn 2022 – 2023.

• Bệnh ngoài da: Ghẻ, nấm, viêm da tiếp xúc tăng 35%, đặc biệt ở trẻ em và người già.

• Ngộ độc asen mãn tính: Khoảng 10.000 người có triệu chứng nhiễm asen dài hạn (rụng tóc, sừng hóa lòng bàn tay, bàn chân, rối loạn tiêu hóa) tại Hà Nội, Hà Nam, Hưng Yên.

• Ung thư: Một số nghiên cứu sơ bộ cho thấy tỷ lệ ung thư da, ung thư bàng quang, ung thư phổi tại các vùng nhiễm asen cao hơn 1,5 – 2 lần so với vùng không nhiễm.

Bác sĩ Nguyễn Thị Lan – Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Hà Nam cho biết: “Mỗi tháng chúng tôi tiếp nhận khoảng 150 – 200 trẻ em bị tiêu chảy cấp, rất nhiều trường hợp do uống nước giếng không đun sôi hoặc đun sôi nhưng vẫn không diệt được hết vi khuẩn do nước quá bẩn. Phụ huynh cần được cảnh báo và hướng dẫn sử dụng nước an toàn.”

4. Giải pháp từ chính sách và cộng đồng

Trước tình hình này, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án "Nước sạch cho nông thôn Việt Nam giai đoạn 2026 – 2030" với mục tiêu:

• Nâng tỷ lệ dân số nông thôn được sử dụng nước sạch từ 45% lên 75% vào năm 2030.

• Đầu tư xây dựng 500 nhà máy nước tập trung quy mô xã, liên xã, đặc biệt tại các vùng ô nhiễm asen, sắt, mặn.

• Hỗ trợ 1 triệu bộ lọc nước gia đình (lọc cát – than hoạt tính – RO) cho các hộ nghèo, cận nghèo tại vùng ô nhiễm nặng.

• Xử lý triệt để nguồn ô nhiễm: Xây dựng hệ thống xử lý chất thải chăn nuôi tập trung; thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt tại các cụm dân cư nông thôn.

Bên cạnh đó, các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp cũng đang chung tay:

• Tổ chức WaterAid đang triển khai chương trình lắp đặt hệ thống lọc nước cộng đồng cho 50 xã thuộc Hà Nam, Ninh Bình, Thanh Hóa.

• Công ty Cổ phần Giải pháp Nước sạch (Gia Lai) cam kết cung cấp 200 hệ thống lọc RO công suất nhỏ cho các trường học và trạm y tế xã tại vùng núi, vùng sâu.

• Quỹ Nước sạch Việt Nam kêu gọi ủng hộ để khoan 1.000 giếng mới và lắp đặt bơm tay tại 10 tỉnh khó khăn nhất.

5. Khuyến cáo từ chuyên gia

Các chuyên gia khuyến cáo người dân nông thôn:

• Không uống nước giếng, nước mưa, nước sông, ao, hồ khi chưa qua xử lý.

• Đun sôi nước trước khi uống (đun sôi kỹ trong ít nhất 3 – 5 phút) để diệt vi khuẩn, nhưng lưu ý đun sôi không loại bỏ được asen, kim loại nặng, nitrat.

• Sử dụng bộ lọc nước gia đình có màng lọc RO hoặc công nghệ lọc nano, kết hợp với cột lọc than hoạt tính và cát – sỏi.

• Lấy mẫu nước kiểm tra định kỳ tại trạm y tế xã hoặc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh (chi phí 200.000 – 500.000 đồng/mẫu).

• Báo cáo chính quyền địa phương khi phát hiện các điểm xả thải gây ô nhiễm nguồn nước.

Thông tin thêm: Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ra mắt ứng dụng “Nước sạch Việt Nam” trên nền tảng iOS và Android, cung cấp bản đồ cảnh báo chất lượng nước theo từng địa phương, hướng dẫn xử lý nước phù hợp và danh sách các đơn vị cung cấp bộ lọc uy tín. Người dân có thể tải miễn phí và tra cứu thông tin.